Çevresel Göstergeler
Çevresel Göstergeler
Çevresel Göstergeler
Çevresel Gösterge Tanımı ve Sınıflandırması

Gösterge Nedir?

Çevre üzerindeki baskının, çevresel durumundaki değişimin, uygulanan çevre koruma politikalarının başarısının değerlendirilmesinde temel araçlar niteliğinde olan çevresel göstergeler, çevresel raporlamada çok kritik bir rol üstlenmiş durumdadır. Zira, çevresel göstergeler, ‘‘çok kompleks süreçleri ya da olayları “bir işaret ya da bir sinyal” gibi basit ve kolayca kullanılabilir şekilde tanımlamakta ya da değerlendirmektedir.  Bu da, çevresel göstergelerin, politika yapıcılar ve karar vericiler için önemli bir bilgi kaynağı olması sonucunu getirmektedir. Bununla birlikte, en temel sorun ya da soru “tüm ekolojik sistemi en doğru ve en basit şekilde değerlendirebilecek” göstergelerin belirlenebilmesi olarak ortaya çıkmaktadır.

Çevresel göstergeler, çevresel politika üretimi ve raporlama sürecine 1980’lerde girmiştir. O zamandan bu yana göstergelerin değerleri ve kullanımları önemli ölçüde artış göstermiş ve günümüzde çevresel göstergeler, çevresel politikaların ve çevre durum raporların gelişimlerinin ayrılmaz bir parçası olmuştur.

Öte yandan, çevresel göstergeler, kamunun çevre durumu hakkında bilgilendirilmesi ve kamusal çevre bilincinin geliştirilmesi açısından da bir araç olarak kullanılmaktadır. Göstergelerin; karmaşık gerçeklerin sadeleştirilmiş  hali şeklinde olması, bu basit mesajların daha geniş bir hedef kitleye, daha büyük potansiyel bir etki ile ulaşmasını sağlayabilmektedir.

Temel Uluslarası Çevresel Gösterge Setleri

Uluslararası düzeydeki göstergelerde en önemli rolü oynayan kuruluşlardan bazıları: OECD, Avrupa Komisyonu (EUROSTAT), Avrupa Çevre Ajansı (AÇA), Birleşmiş Milletler (UNEP, Sürdürülebilir Kalkınma Komisyonu) ve Dünya Bankası’dır. İzleyen bölümde seçilmiş uluslararası çevresel gösterge setleri açıklamaktadır.

Göstergelerin Sınıflandırılması

Dünya’da, çevresel göstergelerin geliştirilmesine yönelik olarak farklı yaklaşımlar uygulanmakta, farklı kavramsal çerçeveler ya da modeller dahilinde gösterge setleri oluşturulmaktadır. Bunlardan biri; “Baskı-Durum-Tepki (PSR)”çerçevesidir. 1994 yılında OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) tarafından çevresel politikalar ve raporlama çalışmalarına baz teşkil etmek üzere geliştirilmiş ve kapsamlı bir gösterge sistemi oluşturulmuştur. Diğer bir model olan DPSIR çerçevesi AÇA (Avrupa Çevre Ajansı) tarafından toplum ve çevre arasındaki ilişkiyi tanımlamak üzere 2004 yılında, PSR çerçevesi geliştirilerek oluşturulmuştur. Bu model İtici güç (Driving force), Baskı (Pressure), Durum (State), Etki (Impact), Tepki (Response) olarak beş elemanı içermektedir. Bu yaklaşımla; uygulanan tedbirlerin ne derece etkin olduğunun ölçülmesi, diğer bir deyişle itici güçler ve etkiler arasındaki varlık ilişkisinin açıklanması mümkün olabilmektedir.

 İtici Güç Göstergeleri: Çeşitli değişkenlerin arkasında yatan faktörlerdir. Genel olarak ifade etmek gerekirse, tüm ekonomik faaliyetler bu sınıfa girer.

 Baskı Göstergeleri: Çevresel sorunlara neden olan ya da olabilen değişkenleri tanımlarlar. Bu göstergeler, doğrudan problemlerin kaynakları üzerinde yoğunlaşan göstergelerdir. Genel olarak ifade edilirse, tüm emisyonlar bu sınıfa girer.

 Durum Göstergeleri: Çevrenin mevcut durumunu ortaya koymaya yönelik göstergelerdir. Genel olarak tüm konsantrasyon ölçümleri bu sınıfa girer.

 Etki Göstergeleri: Çevresel değişikliklerin yol açtığı, neden olduğu en uç noktadaki etkilerdir. Genel olarak çevresel değişikliklerin yol açtığı sağlık sorunları ile ilgili göstergeler bu sınıfa girer.

   Tepki Göstergeleri: Tepki göstergeleri, çevrenin durumundaki değişiklikler karşısında toplumun ve bireylerin gösterdiği tepkileri ve bu değişiklikleri önlemek, telafi etmek, iyileştirmek ya da bu değişikliklere adapte olmak amacıyla yapılan resmi teşebbüsleri içermektedir. Yani çevre kirliliğine karşı getirilen çözümlerle ilgili göstergeler bu sınıfa girer.

 

 

Çevresel Göstergeler Kitapçığındaki göstergeleri buna göre aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz;

İtici Güç Göstergeleri

Baskı Göstergeleri

Durum Göstergeleri

Etki Göstergeleri

Tepki Göstergeleri

Nüfus Artışı

Kentsel- Kırsal Nüfus Oranı

Göç Eden Nüfus

Kaynak Verimliliği

Kişi Başına Yurtiçi Madde Tüketimi

Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin (ODS) Tüketimi

Ulaştırma Türlerine Göre Taşınan Yolcu ve Yük Miktarı

Ulaştırma Tipine Göre Nihai Enerji Tüketimi

Ulaşım Tipine Göre Yakıt Tüketimi

Trafiğe Kayıtlı Araçların Ortalama Yaşları

Türüne Göre Ulaştırma Fiyatlarındaki Gerçek Değişim

Sektörlere Göre Toplam Enerji Tüketimi

Yakıta Göre Birincil Enerji Tüketimi

Sektörlere Göre Nihai Enerji Tüketimi

Kişi Başına Birincil Enerji Tüketimi

Birincil Enerji Üretimi

Nihai Enerji Yoğunluğu

Seragazı Emisyonları

Sektörlere Göre Toplam Seragazı Emisyonları

Hava Kirletici Emisyonları

Büyük Yakma Tesisleri

Su Kullanımı

Belediye İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi için Çekilen Su

Atık Üretim Miktarları

Amaç Dışı Kullanılan Tarım Alanları

İstilacı Yabancı Türler

Karayolu ve Demiryolu Ağı Yoğunluğu

Ulaştırma Türüne Göre Seragazı Emisyonu

Ulaşımdan Kaynaklanan Hava Kirleticileri Emisyonu

Motorlu Kara Taşıtı Sayısı

Gruplarına Göre Maden Ocağı Tesisi Sayısı

Kimyevi Gübre Kullanımı

Tarım İlacı (Pestisit) Kullanımı

Su Ürünleri Üretimi

Balıkçılık Filosunun Kapasitesi

Turist Sayıları

Yerleşik 1000 Kişi Başına Turist Geceleme ve Yatak Sayısı

Teknolojik Kazalar

Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi

Güvenilir İçme Suyuna Erişim

İstihdamın Sektörel Dağılımı

Gayri Safi Yurtiçi Hasılanın Sektörel Dağılımı

Sıcaklık

Hava Kalitesinde PM10 ve SO2 Ortalamaları

Hava Kalitesi Sınır Değerlerin Aşım Sayıları

Nehir Sularında Oksijen Tüketen Maddeler

Tatlı Su Kaynaklarında Besi Maddeleri

Kıyı ve Deniz Sularında Klorofil-a Miktarı

Kıyı ve Deniz Sularındaki Besin Maddeleri

Yüzme Suyu Kalitesi

Genel Arazi Örtüsü Dağılımı

Erozyon Tehlikesi Altındaki Alanlar

Ormanlık Alanların Dağılımı

Orman Alanlarının Ağaç Türlerine Dağılımı

Kişi Başına Tarım Alanı

Mavi Bayrak Uygulamaları

Su ile Bulaşan Hastalıklar

Yağış

Deniz Suyu Sıcaklığı

Tehdit Altındaki Tür Sayısı (Biyolojik Çeşitlilik)

Doğal Afetler

Orman Yangınları

Çevre Koruma Harcamaları

Yutak Alanlar ve Karbon Tutumları

Hava Kalitesi İzleme İstasyon Sayısı

Atıksu Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediyeler

Atıksu Arıtma Tesisi Enerji Teşviki Ödemesi

Kanalizasyon Şebekesiyle Hizmet Verilen Nüfus

Belediye Atıkları Bertarafı

Çeşitli Atıkların Bertaraf ve Geri Kazanımı

Biyolojik Çeşitlilik için Korunan Alanlar

Yaban Hayatı Koruma Faaliyetleri

Uluslararası Sözleşmeler Gereği Yaban Hayvanı Ticaretinin Düzenlenmesi ve Denetlenmesi

Orman Tesis Çalışmaları

Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Tüketim İçindeki Payı

Yenilenebilir Kaynaklardan Üretilen Elektrik Oranı

Birincil Enerji Yoğunluğu

Binalarda Enerji Verimliliği

Organize Sanayi Bölgelerinde Faaliyet Gösteren İşletmelerin Yurt İçi ve Yurt Dışı Satış Değerlerinin Toplamının Tüm Sanayi İşletmeleri İçindeki Payı

İşletildikten Sonra Kapatılan Maden Ocaklarının Sayısı ve Alanı

Çevre Mevzuatı Kapsamında Faaliyet Gösteren Laboratuvar Sayısı

Çevresel Etki Değerlendirmesi Kararları

Organik Tarım Alanları ve Üretim Miktarları

İyi Tarım Uygulamaları

Çevreye Duyarlı Turizm Konaklama Tesisi Sayısı

Risk Değerlendirme ve Acil Müdahale

Mali Sorumluluk Sigortası